درمان ارتفاع زدگی در کوهنوردی؛ بهترین روش‌ها برای پیشگیری و بهبود سریع

ارتفاع‌زدگی زمانی ایجاد می‌شود که بدن نتواند خود را به کاهش اکسیژن در ارتفاع بالا سازگار کند. شایع‌ترین شکل آن بیماری حاد ارتفاع (AMS) است که می‌تواند با علائمی مانند سردرد، سرگیجه، خستگی، بی‌اشتهایی، تهوع یا استفراغ همراه باشد. در صورت بروز علائم، مهم است که صعود را متوقف کنید و وضعیت فرد را زیر نظر بگیرید؛ اگر علائم تشدید شوند یا با استراحت بهبود پیدا نکنند، باید کاهش ارتفاع را در نظر گرفت. در موارد شدید مانند ادم مغزی ارتفاع بالا (HACE) یا ادم ریوی ارتفاع بالا (HAPE)، کاهش فوری ارتفاع و دریافت کمک پزشکی اهمیت زیادی دارد.

برای پیشگیری از ارتفاع‌زدگی، مهم‌ترین اصل صعود تدریجی و فرصت دادن به بدن برای سازگاری با ارتفاع است. افزایش سریع ارتفاع، به‌ویژه ارتفاع محل خواب، خطر بیماری ارتفاع را بیشتر می‌کند. همچنین توصیه می‌شود در ارتفاع بالا از مصرف الکل و فعالیت شدید در روزهای ابتدایی پرهیز شود و درباره داروهای پیشگیرانه مانند استازولامید، در صورت نیاز، با پزشک مشورت شود.

ارتفاع زدگی چیست؟

ارتفاع‌زدگی یا کوه‌گرفتگی به مجموعه‌ای از علائم گفته می‌شود که در اثر صعود سریع به ارتفاعات بالا و ناتوانی بدن در سازگاری با کاهش فشار هوا و اکسیژن ایجاد می‌شود. خطر بروز بیماری ارتفاع معمولاً از حدود ۲۵۰۰ متر بیشتر می‌شود، اما سرعت صعود، ارتفاع محل خواب و میزان سازگاری بدن نیز در احتمال بروز آن نقش دارند. از شایع‌ترین علائم ارتفاع‌زدگی می‌توان به سردرد، خستگی، سرگیجه، تهوع و کاهش اشتها اشاره کرد.

در برنامه‌های کوهنوردی و صعود به ارتفاعات بالا، همراه داشتن تجهیزات ضروری و کیت بقا می‌تواند برای مدیریت شرایط پیش‌بینی‌نشده مفید باشد؛ بااین‌حال، تجهیزات جایگزین صعود تدریجی، سازگاری بدن با ارتفاع و رعایت اصول ایمنی برای پیشگیری از بیماری ارتفاع نیستند.

علائم ارتفاع زدگی چیست؟

علائم ارتفاع‌زدگی به نوع بیماری و شدت آن بستگی دارد. بیماری حاد ارتفاع (AMS) شایع‌ترین شکل بیماری ارتفاع است و معمولاً پس از صعود سریع به ارتفاع بالا ایجاد می‌شود. در موارد شدید، بیماری می‌تواند به ادم مغزی ارتفاع بالا (HACE) یا ادم ریوی ارتفاع بالا (HAPE) تبدیل شود که نیاز به اقدام فوری دارند.

علائم بیماری حاد ارتفاع یا AMS

بیماری حاد ارتفاع یا AMS معمولاً چند ساعت پس از رسیدن به ارتفاع بالا یا افزایش بیشتر ارتفاع شروع می‌شود. سردرد علامت اصلی AMS است و معمولاً همراه با دست‌کم یکی از علائمی مانند سرگیجه، خستگی، بی‌اشتهایی، تهوع یا گاهی استفراغ دیده می‌شود.

علائم شایع AMS عبارت‌اند از:

• سردرد
• سرگیجه یا احساس سبکی سر
• خستگی و بی‌حالی
• کاهش اشتها
• تهوع یا گاهی استفراغ

اختلال خواب ممکن است در ارتفاع بالا اتفاق بیفتد، اما در معیارهای جدید تشخیص AMS نقش کمتری نسبت به گذشته دارد و به‌تنهایی نشانه کافی برای تشخیص ارتفاع‌زدگی نیست.

اگر علائم خفیف هستند، فرد نباید به ارتفاع بالاتر صعود کند و باید وضعیت او تحت نظر باشد. در صورت تشدید علائم یا باقی ماندن آن‌ها، کاهش ارتفاع باید جدی گرفته شود.

علائم ادم مغزی ارتفاع بالا یا HACE

ادم مغزی ارتفاع بالا (HACE) یکی از شدیدترین اشکال بیماری ارتفاع است و با بروز علائم عصبی شناخته می‌شود. مهم‌ترین نشانه‌های آن اختلال هوشیاری و عدم تعادل هنگام راه رفتن (آتاکسی) هستند. این بیماری می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند و در صورت درمان نشدن به کما منجر شود.

علائم HACE می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• گیجی و تغییر وضعیت ذهنی
• خواب‌آلودگی غیرطبیعی
• اختلال تعادل و ناتوانی در راه رفتن طبیعی
• بی‌تفاوتی یا کاهش توانایی انجام کارهای معمول
• تحریک‌پذیری یا تغییر رفتار
• ضعف و بی‌حالی شدید
• کاهش سطح هوشیاری و در موارد پیشرفته، کما

اختلال تعادل و تغییر وضعیت ذهنی از مهم‌ترین علائم هشداردهنده HACE هستند. فردی که در ارتفاع دچار گیجی یا ناتوانی در راه رفتن شده است نباید به صعود ادامه دهد و باید کاهش ارتفاع و دریافت کمک پزشکی را در اولویت قرار دهد.

علائم ادم ریوی ارتفاع بالا یا HAPE

ادم ریوی ارتفاع بالا (HAPE) زمانی رخ می‌دهد که مایع در ریه‌ها تجمع پیدا کند و توانایی بدن برای دریافت اکسیژن کاهش یابد. این بیماری می‌تواند خیلی سریع پیشرفت کند و در مراحل اولیه با علائم تنفسی مانند تنگی نفس غیرعادی هنگام فعالیت، سرفه و کاهش توانایی انجام فعالیت‌های معمول شروع شود.

علائم HAPE عبارت‌اند از:

• تنگی نفس بیشتر از حد انتظار هنگام فعالیت
• کاهش محسوس توانایی پیمایش یا فعالیت
• سرفه، معمولاً در ابتدا خشک
• احساس فشار یا گرفتگی در قفسه سینه
• ضعف و خستگی
• تنگی نفس در حالت استراحت در مراحل پیشرفته
• تنفس دشوار و سریع
• کبودی لب‌ها یا پوست
• سرفه همراه با خلط کف‌آلود یا خونی در موارد شدید

تنگی نفس در حالت استراحت، تشدید سریع علائم تنفسی و کبودی از نشانه‌های هشدار جدی هستند. در چنین شرایطی باید کاهش ارتفاع را فوراً در نظر گرفت و هم‌زمان کمک پزشکی و اکسیژن در صورت دسترسی فراهم شود.

انواع ارتفاع زدگی

ارتفاع زدگی مانند سایر بیماری ها دارای انواع مختلفی است که شامل AMS، HAPE، HACE می باشند.

AMS

حاد ترین نوع ارتفاع زدگی AMS است. از علائم این بیماری می توان به سردرد که شایع ترین علائم آن است اشاره کرد، خستگی، سرگیجه، مشکلات خواب، استفراغ از دیگر علائمی است که فرد ممکن است به آنها دچار شود.

HAPE

بیماری ادم ریوی در ارتفاع زیاد، بسیار خطرناک است و اغلب کوهنوردانی که به ارتفاعات بالای 2400 متر صعود می کنند دیده می شود. ادم ریوی در افراد سالمی که در ارتفاعات پایین زندگی می کنند و جهت انجام فعالتی به ارتفاعات بالا می روند رخ می دهد که در این مواقع بدن افراد دچار تغییرات فیزیولوژیک می شود.

HACE

ادم مغزی از بیماری های دیگری است که کوهنوردان ممکن است در ارتفاعات به آن دچار شوند. ادم مغزی به علت کاهش اکسیژن و خون دریافتی به مغز رخ می دهد و در این مواقع نوعی مایع در مغز جمع خواهد شد که با افزایش حجم مایع، به جمجمه فشار وارد خواهد شد که در مواردی منجر به مرگ می شود.

علت ارتفاع زدگی در کوهنوردی

در ارتفاعات تنها 21 درصد هوا را مولکول های اکسیژن تشکیل می دهند. زمانی که در ارتفاعات قرار می گیریم به دلیل کاهش فشار جو، تنفس بیشتری خواهیم داشت اما از آنجایی که فشار جو کم بوده و مولکول های اکسیژن نیز فاصله بیشتری دارند، با هر بار دم اکسیژن کمتری وارد ریه هایمان خواهد شد.

زمانی که اکسیژن کافی وارد ریه هایمان نشود، اکسیژن مغز نیز کاهش می باید و دچار یکی از علائم های خستگی، تهوع، سرگیجه، سردرد شدید، ضعف در بینایی می شویم.  بعد از 24 ساعت رسیدن به ارتفاع دچار این علائم خواهید شد و طی 1 الی 2 روز نیز ادامه خواهد داشت.

درمان ارتفاع زدگی در کوهنوردی چیست؟

درمان ارتفاع‌زدگی به شدت علائم و نوع بیماری بستگی دارد. اگر علائم بیماری حاد ارتفاع (AMS) خفیف باشند، مهم‌ترین اقدام این است که صعود را متوقف کنید و تا زمان بهبود، به ارتفاع بیشتری نروید. اگر علائم شدیدتر شوند، با وجود استراحت و درمان بهبود پیدا نکنند یا نشانه‌هایی از ادم مغزی ارتفاع بالا (HACE) یا ادم ریوی ارتفاع بالا (HAPE) دیده شود، باید کاهش ارتفاع را جدی گرفت. در موارد شدید، کاهش ارتفاع، اکسیژن و دریافت کمک پزشکی اهمیت حیاتی دارند.

اگر علائم AMS خفیف دارید چه کار کنید؟

اگر در ارتفاع دچار سردرد، خستگی، سرگیجه، تهوع یا کاهش اشتها شده‌اید و علائم شما خفیف است، صعود را متوقف کنید و در همان ارتفاع استراحت کنید. تا زمانی که علائم کاملاً برطرف نشده‌اند، نباید به ارتفاع بالاتر بروید. در صورت امکان، فعالیت بدنی را کاهش دهید و وضعیت خود را زیر نظر داشته باشید.

برای تسکین برخی علائم، داروهایی مانند مسکن‌های معمول یا داروهای ضدتهوع ممکن است استفاده شوند. استازولامید نیز می‌تواند در درمان AMS مؤثر باشد و دگزامتازون برای کنترل سریع‌تر علائم متوسط تا شدید کاربرد دارد؛ با این حال، انتخاب و مصرف این داروها باید با توجه به شرایط فرد و نظر پزشک انجام شود.

اگر علائم AMS با وجود توقف صعود و اقدامات درمانی تشدید شوند، نباید منتظر ماند تا خودبه‌خود برطرف شوند؛ در این شرایط کاهش ارتفاع ضروری است.

چه زمانی باید به ارتفاع پایین‌تر بروید؟

کاهش ارتفاع زمانی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند که علائم ارتفاع‌زدگی در حال بدتر شدن باشند، با استراحت بهبود پیدا نکنند یا فرد دچار علائم عصبی و تنفسی شود. در AMS، کاهش حدود ۳۰۰ متر یا بیشتر می‌تواند باعث بهبود سریع علائم شود، هرچند مقدار کاهش ارتفاع باید با توجه به شرایط فرد و محیط تعیین شود.

اگر فرد دچار گیجی، تغییر سطح هوشیاری، اختلال تعادل یا ناتوانی در راه رفتن شده باشد، احتمال HACE مطرح است و باید کاهش ارتفاع را فوراً آغاز کرد. همچنین در صورت تنگی نفس در حالت استراحت، تشدید سریع مشکلات تنفسی یا سرفه همراه با خلط کف‌آلود یا خونی باید HAPE را جدی گرفت و کاهش ارتفاع و دریافت کمک پزشکی را در اولویت قرار داد.

هنگام کاهش ارتفاع، فرد مبتلا به HAPE یا HACE باید تا حد امکان کمترین فعالیت فیزیکی را داشته باشد. در صورت دسترسی، استفاده از اکسیژن مکمل نیز می‌تواند تا زمان کاهش ارتفاع یا دریافت درمان پزشکی کمک‌کننده باشد.

درمان HAPE و HACE چیست؟

ادم ریوی ارتفاع بالا (HAPE) و ادم مغزی ارتفاع بالا (HACE) شرایط جدی و بالقوه تهدیدکننده زندگی هستند و نباید مانند AMS خفیف با استراحت ساده مدیریت شوند. در هر دو وضعیت، کاهش ارتفاع یکی از مهم‌ترین اقدامات درمانی است.

در HACE، کاهش فوری ارتفاع همراه با اکسیژن در صورت دسترسی و دگزامتازون از اقدامات اصلی درمان هستند. اگر کاهش ارتفاع موقتاً امکان‌پذیر نباشد، اکسیژن یا محفظه پرفشار قابل‌حمل می‌تواند به‌عنوان اقدام نجات‌بخش استفاده شود.

در HAPE نیز کاهش فوری ارتفاع، اکسیژن و کم کردن فعالیت بدنی اهمیت دارند. در شرایطی که کاهش ارتفاع یا اکسیژن با تأخیر مواجه است، داروهایی مانند نیفدیپین ممکن است به‌عنوان درمان کمکی استفاده شوند؛ اما دارو جایگزین کاهش ارتفاع و اکسیژن نیست.

در صورت بروز علائم شدید عصبی یا تنفسی در ارتفاع، نباید منتظر بهبود خودبه‌خودی ماند. HACE و HAPE وضعیت‌های اورژانسی هستند و باید هم‌زمان با اقدامات اولیه، برای دریافت کمک پزشکی و تخلیه فرد اقدام شود.

راه حل مناسب در زمان ارتفاع زدگی

زمانی که در ارتفاع دچار ارتفاع زدگی شدید بهترین راه حل درمان ارتفاع زدگی، پایین آمدن از ارتفاع می باشد چرا که با افزایش میزان اکسیژن، بدن در طول زمان سپری شده به حالت عادی خود بر می گردد. اگر پایین آمدن از ارتفاع برایتان مقدور نمی باشد می توانید در همان مکان به استراحت بپردازید و سعی کنید از خوابیدن جلوگیری نمایید.

نکات مهم مقابله با ارتفاع زدگی

• بهتر است در روز چهار لیتر آب بنوشید.
• چند روز قبل از برنامه خود، حداقل در ارتفاعات 8000 هزار فوت پیاده روی کنید.
• حداقل چند روز قبل از برنامه، 1500 فوت بالا تر از میزان ارتفاع مقصدتان در اردوگاه نخوابید.
• در زمان صعود به آرامی حرکت کنید، اگر در هنگام پیمایش به نفس زدن مکرر افتادید باید سرعت خود را کم کنید.
• از مصرف الکل و قرص های خواب آور بپرهیزید.

ارتفاع زدگی یکی از آسیب های کوهنوردی در ارتفاع بالا به شمار می رود. بهتر است برنامه غذایی خود را کنترل کنید و با خوردن میان وعده های کوچک از کاهش اشتها در ارتفاعات جلوگیری کنید. می توانید مواد غذایی های حاوی کربوهیدرات، مصرف کنید چرا که نسبت به پروتئین و چربی ها در معده راحت تر هضم خواهند شد.

بیشتر بخوانید: آیا کوهنوردی برای زانو ضرر دارد؟ 8 تا از شایع ترین مضرات کوهنوردی

اهمیت استفاده از تجهیزات کوهنوردی مناسب در پیشگیری از ارتفاع زدگی

استفاده از تجهیزات مناسب مانند کفش کوهنوردی، شلوار کوهنوردی و عینک کوهنوردی نقش مهمی در پیشگیری و کاهش علائم ارتفاع زدگی دارد. کفش‌های استاندارد با کفی ضدلغزش، گردش خون را بهبود داده و از خستگی جلوگیری می‌کنند. شلوارهای ضدآب و مقاوم در برابر باد، دمای بدن را حفظ کرده و مانع از افت حرارت ناگهانی می‌شوند. همچنین، عینک‌های کوهنوردی با لنزهای ضد UV از چشم‌ها در برابر اشعه‌های مضر خورشید محافظت کرده و از سرگیجه و سردرد ناشی از نور شدید در ارتفاعات جلوگیری می‌کنند. انتخاب تجهیزات مناسب، تجربه‌ای ایمن‌تر و راحت‌تر از کوهنوردی را فراهم می‌کند.

جمع بندی:

در بیشترین کوهنوردان بالا رفتن از کوه های بلند دچار ارتفاع زدگی کوه میشوند، که این بیماری به صورت مغزی و ریوی با علاءم همچون سر درد، سرگیجه، ضعف و کبود لب که خودشو نشان میدهد. برای جلو گیری از ارتفاع زدگی استراحت کافی داشته باشید، به مقدار کافی آب بنوشید و همچنین یکباره ارتفاع خود را زیاد نکنید.

برای درمان صعود را متوقف کنید، در صورتی ککه ارتفاع زدگی شدید تر شود به ارتفاعات پایین تر بروید، به دلیل اینکه در بالا موندن باعث تشدید ارتفاع زدگی میشود
منابع: + +

سوالات متداول