علائم مارگزیدگی چیست و چگونه درمان می‌شود؟ نکاتی که باید بدانید!

مارگزیدگی می‌تواند یک اورژانس پزشکی جدی باشد، به‌خصوص اگر زهر وارد بدن شده باشد. درد و تورم محل گزش، تهوع، ضعف، اختلالات تنفسی، خونریزی یا علائم عصبی از نشانه‌هایی هستند که ممکن است پس از مارگزیدگی دیده شوند. شدت علائم به گونه مار، مقدار زهر واردشده، محل گزش و شرایط جسمی فرد بستگی دارد.

اگر همین حالا فردی دچار مارگزیدگی شده است: ابتدا از مار فاصله بگیرید، فرد را تا حد امکان آرام و بی‌حرکت نگه دارید، انگشتر، ساعت یا هر وسیله تنگ را از اندام گزیده‌شده خارج کنید و بدون تأخیر برای انتقال او به مرکز درمانی اقدام کنید. WHO توصیه می‌کند فرد مارگزیده تا حد امکان حرکت نکند و سریع به مرکز درمانی منتقل شود.

در این فاصله زخم را نبرید، سم را مک نزنید، یخ روی محل گزش نگذارید و از تورنیکه استفاده نکنید؛ این روش‌ها می‌توانند آسیب را بیشتر کنند.

در مرکز درمانی، پزشک شدت مسمومیت را ارزیابی می‌کند و در صورت وجود نشانه‌های ورود زهر، ممکن است پادزهر مناسب و سایر درمان‌های حمایتی را تجویز کند. بنابراین در مارگزیدگی، تشخیص سریع و دریافت مراقبت پزشکی از هر درمان خانگی مهم‌تر است.

مارگزیدگی چیست؟

هنگام کوهنوردی در طبیعت، یکی از خطراتی که ممکن است شما را تهدید کند، مارگزیدگی است. مارگزیدگی زمانی رخ می‌دهد که مار فرد را گاز بگیرد. اگر مار زهرآگین باشد، ممکن است هنگام گزش زهر وارد بدن شود؛ اما همه گزش‌های مارهای زهرآگین با تزریق زهر همراه نیستند. زهرمار حاوی ترکیبات پیچیده‌ای است که باعث درد شدید، تورم، آسیب به بافت‌ها، اختلالات عصبی و حتی مرگ می‌شود.

برای کاهش این خطر، استفاده از لباس کوهنوردی مناسب، شامل شلوار بلند و مقاوم، ضروری است. همچنین، کفش کوهنوردی استاندارد با ساق بلند می‌تواند از پاهای شما در برابر نیش مارها محافظت کند. علاوه بر این، داشتن باتوم کوهنوردی نه‌تنها به حفظ تعادل شما در مسیرهای ناهموار کمک می‌کند، بلکه می‌تواند برای کنار زدن بوته‌ها و بررسی مسیر پیش رو، مفید باشد و احتمال برخورد با مارها را کاهش دهد.

انواع مارگزیدگی

همه مارگزیدگی‌ها به معنی ورود زهر به بدن نیستند. یک فرد ممکن است توسط مار غیرزهرآگین گزیده شود، یا یک مار زهرآگین او را بگزد اما زهری تزریق نکند که به این حالت «گزش خشک» گفته می‌شود. در حالت سوم، زهر وارد بدن می‌شود و می‌تواند علائم موضعی یا عمومی ایجاد کند.

گزش مار غیرزهرآگین

در گزش مارهای غیرزهرآگین، زهری وارد بدن نمی‌شود؛ اما دندان‌های مار می‌توانند باعث زخم، درد، خونریزی، تورم یا التهاب موضعی شوند.

حتی اگر تصور می‌کنید مار غیرزهرآگین بوده است، در صورت نامشخص بودن گونه مار یا ایجاد علائم غیرعادی، بهتر است فرد توسط پزشک ارزیابی شود.

گزش خشک توسط مار زهرآگین

گاهی یک مار زهرآگین فرد را می‌گزد، اما هنگام گزش زهر وارد بدن نمی‌کند. به این وضعیت گزش خشک (Dry Bite) گفته می‌شود.

نبود علائم شدید در دقایق ابتدایی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که زهر وارد بدن نشده است؛ بنابراین اگر مار زهرآگین یا ناشناخته بوده، نباید صرفاً با مشاهده ظاهر زخم درباره بی‌خطر بودن گزش تصمیم گرفت و ارزیابی پزشکی همچنان اهمیت دارد.

گزش همراه با ورود زهر (Envenoming)

در این حالت، مار زهرآگین هنگام گزش زهر را وارد بدن می‌کند. شدت علائم به نوع و مقدار زهر، محل گزش و شرایط جسمی فرد بستگی دارد و ممکن است علائم موضعی یا سیستمیک ایجاد شود.

نشانه‌های احتمالی شامل:

• درد و تورم پیشرونده در محل گزش
• کبودی، تاول یا تغییر رنگ پوست
• تهوع، استفراغ یا ضعف
• خونریزی یا اختلالات انعقادی
• تاری دید، افتادگی پلک یا ضعف عضلانی
• اختلال در بلع یا تنفس

در صورت گزش توسط مار زهرآگین یا ماری که نوع آن مشخص نیست، نباید منتظر ظاهر شدن این علائم بمانید و باید برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کنید.

به نقل از سایتmy.clevelandclinic.org  درباره نیش مار:

Yes, snake bites are dangerous. Some types of snake bites are more serious than others:

Dry bites: These occur when a snake doesn’t release any venom with its bite. As you’d expect, these are mostly seen with nonvenomous snakes *

Venomous bites: These are dangerous and often life-threatening. They occur when a snake injects venom into your body during a bite *

بله، مارگزیدگی خطرناک است. برخی از انواع مارگزیدگی نسبت به سایرین جدی‌تر هستند:

• گزش خشک: این نوع زمانی رخ می‌دهد که مار هیچ زهری با گزش خود وارد نمی‌کند. همان‌طور که انتظار می‌رود، این نوع گزش بیشتر در مارهای غیرسمی مشاهده می‌شود.
• گزش سمی: این نوع خطرناک و اغلب تهدیدکننده زندگی است. گزش سمی زمانی رخ می‌دهد که مار هنگام گزش، زهر را وارد بدن شما کند.

علائم مار گزیدگی

علائم مارگزیدگی، بسته به نوع مار، مقدار زهری که تزریق شده و حساسیت فرد متفاوت است؛ اما به‌طور کلی، برخی از شایع‌ترین علائم مارگزیدگی عبارت‌اند از:

• درد شدید
• تورم
• کبودی
• حساسیت به لمس
• تعریق
• تهوع و استفراغ
• سرگیجه و ضعف
• تاری دید
• مشکلات تنفسی
• اختلالات عصبی

عوارض مارگزیدگی

عوارض بعد از مارگزیدگی، بسته به نوع مار، مقدار زهری که تزریق شده، محل گزش و حساسیت فرد متفاوت است؛ اما به‌طور کلی، عوارض مارگزیدگی ممکن است بسیار جدی و حتی کشنده باشد.

بیشتر بخوانید: کیت بقا چیست؟ راهنمای کامل تجهیزات ضروری برای بقا در طبیعت

درمان سریع مار گزیدگی

مارگزیدگی یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود و نیازمند اقدامات سریع و دقیق است. هرگونه تاخیر در درمان، عوارض جدی و حتی مرگ‌آوری را به همراه دارد.

اقدامات اولیه مارگزیدگی شامل موارد زیر است:

• آرامش خود را حفظ کنید: هیجان و استرس باعث افزایش سرعت گردش خون و پخش‌شدن سم در بدن می‌شود
• محل گزش را ثابت نگاه دارید: حرکت‌دادن اندام گزیده‌شده باعث می‌شود که سم سریع‌تر در بدن پخش شود
• محل گزش را بشویید: محل گزش را با آب و صابون بشویید
• تورنیکه یا بانداژ تنگ نبندید.: از بانداژ تنگ استفاده نکنید، زیرا باعث تجمع سم در محل گزش می‌شود
• فرد مصدوم را به مکانی امن منتقل کنید: مصدوم را به مکانی امن و مسطح منتقل کنید و او را آرام نگاه دارید

در صورت مشاهده علائم مارگزیدگی، هرچه سریع‌تر با اورژانس تماس بگیرید و اطلاعات دقیق، از جمله نوع مار (در صورت امکان)، محل گزش، زمان گزش و علائم فرد مصدوم را به اپراتور اطلاع دهید.

مراقبت‌های پزشکی زیر برای فرد مارگزیده در اولویت است:

• تزریق پادزهر: در صورت وجود علائم مسمومیت، پزشک بر اساس وضعیت بیمار و نوع مار محتمل درباره تزریق پادزهر مناسب تصمیم می‌گیرد. پادزهرهای مختلف دامنه اثر متفاوتی دارند؛ برخی برای یک گونه یا جنس و برخی به‌صورت چندظرفیتی برای زهر چند گونه ساخته می‌شوند. انتخاب پادزهر مناسب باید توسط تیم درمانی انجام شود.
• درمان علائم مارگزیدگی: بسته به علائم مارگزیدگی، پزشک ممکن است داروهایی برای کنترل درد، تورم، تهوع، استفراغ و سایر علائم تجویز کند
• نظارت بر وضعیت بیمار: بیمار باید تحت نظر پزشک قرار بگیرد و علائم حیاتی او به‌طور مرتب کنترل شود
• درمان عوارض: در صورت بروز عوارضی، مانند عفونت، نارسایی کلیه یا مشکلات تنفسی، درمان‌های لازم انجام می‌شود

بیشتر بخوانید: هیپوترمی چیست و چگونه جان شما را تهدید می‌کند؟

هنگام مارگزیدگی، موارد مهم زیر را حتما به خاطر بسپارید:

• هرگز سعی نکنید مار را بگیرید یا بکشید؛ نزدیک شدن به مار می‌تواند خطر گزش دوباره را افزایش دهد. حتی به مار مرده یا سر جداشده آن نیز دست نزنید، زیرا در برخی موارد هنوز امکان گزش و تزریق زهر وجود دارد. در صورت امکان، بدون نزدیک شدن به مار از فاصله امن عکس بگیرید یا مشخصات ظاهری آن را به خاطر بسپارید و از محل دور شوید.
• از روش‌های درمان خانگی مار گزیدگی استفاده نکنید؛ زیرا روش‌هایی، مانند بادکش، حجامت و غیره، هیچ تاثیری در درمان مارگزیدگی ندارند و باعث آسیب بیشتر می‌شوند
• به هیچ وجه از الکل یا نیکوتین استفاده نکنید؛ زیرا این مواد بر روی عملکرد قلب و گردش خون تاثیر می‌گذارند و ممکن است وضعیت بیمار را بدتر کنند

توجه کنید که اطلاعات ارائه‌ شده در این متن صرفا جهت اطلاع‌ رسانی است و جایگزین توصیه‌های پزشکی نمی‌شود. پس از هر گزش مشکوک توسط مار، بدون منتظر ماندن برای ظاهر شدن علائم با اورژانس تماس بگیرید و برای انتقال فرد به مرکز درمانی اقدام کنید.

خطرناک‌ ترین مارهای سمی در ایران

ایران، کشوری با تنوع زیستی بالاست که انواع مختلفی از مارها در آن‌ها زندگی می‌کنند. برخی از این مارها سمی هستند و برای انسان خطر دارند.

چه عواملی باعث خطرناک‌بودن مارها می‌شوند؟

• نوع سم: سم مارها انواع مختلفی دارد و هرکدام اثرات متفاوتی بر روی بدن انسان می‌گذارند
• مقدار سم تزریقی: مقدار سمی که مار در هر نیش تزریق می‌کند، عامل مهمی در تعیین شدت عوارض مارگزیدگی است
• محل گزش: گزش در نواحی سر و گردن خطرناک‌تر از گزش در اندام‌هاست
• حساسیت فرد: حساسیت افراد به سم مار متفاوت است

خطرناک‌ترین مارهای سمی ایران عبارت‌اند از:

• افعی جعفری (Saw-scaled Viper / Echis carinatus): افعی جعفری یکی از مارهای زهرآگین مهم از نظر پزشکی در ایران است و در بخش‌هایی از مناطق گرم و خشک کشور دیده می‌شود. زهر این مار بیشتر با اختلالات انعقادی، خونریزی، تورم و آسیب بافتی همراه است و برخلاف کبراها، نباید آن را عمدتاً نوروتوکسیک معرفی کرد. Echis carinatus در کنار گونه‌هایی مانند Macrovipera lebetina، Pseudocerastes persicus و Naja oxiana از مارهای مهم از نظر مارگزیدگی در ایران محسوب می‌شود.
• افعی زنجانی: این مار در مناطق کوهستانی و سردسیر ایران زندگی می‌کند. سم این مار، هموتوکسین است و باعث تخریب بافت‌ها می‌شود
• افعی شاخدار: این مار در مناطق جنوبی و جنوب‌شرقی ایران زندگی می‌کند. سم مار افعی شاخدار، هموتوکسین است و می‌تواند باعث خونریزی داخلی و آسیب به اندام‌ها شود
• مار کبری ایرانی: این مار در مناطق جنوبی ایران و بلوچستان پیدا می‌شود. سم مار کبری ایرانی، عصبی است و می‌تواند باعث فلج عضلات تنفسی و مرگ شود

آیا مقابله با سم مارهای مختلف، متفاوت است؟

زهر مارها ممکن است اثرات متفاوت یا ترکیبی داشته باشد؛ از جمله اختلال در انعقاد و خونریزی، آسیب بافتی و عضلانی و اثرات عصبی.

تفاوت در مقابله با سم مارهای مختلف

• پادزهر: پادزهرهای مختلفی برای انواع مختلف سم مار تولید می‌شود. پادزهر هر نوع مار، برای سم نوع خاصی از مار موثر است و استفاده از پادزهر اشتباه، عوارض جانبی جدی دارد
• علائم و نشانه‌ها: علائم مارگزیدگی، بسته به نوع سم متفاوت است؛ به‌عنوان مثال، مارگزیدگی توسط مارهای دارای سم هموتوکسین معمولا با درد شدید، تورم و کبودی همراه است، در حالی که مارگزیدگی توسط مارهای دارای سم نوروتوکسین با فلج عضلات، مشکل در تنفس و تاری دید همراه خواهد بود
• درمان‌های حمایتی: علاوه بر پادزهر، درمان‌های حمایتی، مانند کنترل فشار خون، کمک به تنفس و جلوگیری از عفونت نیز در درمان مارگزیدگی اهمیت دارد

به نقل از سایت  hopkinsmedicine.org درباره علائم مارگزیدگی سمی:

Diagnosis is made by clearly identifying the snake. The severity of the venom injection into the person’s body is also graded. Venomous snakebites can cause 2 types of poisoning:

• Localized poisoning. This affects only the area where the bite occurred.
• Systemic poisoning. This affects the entire body.

All snakebites should be considered venomous until proved otherwise. This is done by a clear identification of the snake or by a period of clinical observation.

پیشگیری از مارگزیدگی

مارگزیدگی یکی از حوادثی است که بیشتر در مناطق روستایی، کوهستانی و حتی در برخی مناطق شهری رخ می‌دهد. خوشبختانه با رعایت برخی نکات ساده می‌توان از این حادثه تلخ پیشگیری کرد.

نکات مهم برای پیشگیری از مارگزیدگی عبارت‌اند از:

• آگاهی از زیستگاه مارها: زمان فعالیت و زیستگاه مارها به گونه، فصل و شرایط محیطی بستگی دارد؛ هنگام حرکت در علفزار، مناطق سنگی، بوته‌زار و نقاطی که دید محدودی دارند احتیاط بیشتری داشته باشید.
• پوشش مناسب: هنگام رفتن به مناطق مارخیز از لباس‌های آستین‌بلند، شلوار بلند و کفش‌های ساق‌بلند استفاده کنید. این لباس‌ها از پوست شما در برابر نیش مار محافظت می‌کنند
• تکان‌دادن بوته‌ها: قبل از ورود به بوته‌ها و علفزارها، آن‌ها را به‌آرامی تکان دهید تا مارهای احتمالی از آنجا خارج شوند
• استفاده از چوب: هنگام پیاده‌روی در مناطق مارخیز از یک چوب محکم برای کنار زدن بوته‌ها و علفزارها استفاده کنید
• احتیاط در شب: مارها در شب، فعال‌تر هستند. بنابراین از پیاده‌روی در مناطق ناشناخته در شب خودداری کنید
• بررسی مکان‌های استراحت: قبل از استراحت در طبیعت، مکان مورد نظر را به‌دقت بررسی کنید تا از نبود مار مطمئن شوید
• استفاده از چراغ‌قوه: هنگام پیاده‌روی در شب از چراغ‌قوه استفاده کنید تا مارها را زودتر ببینید
• آموزش به کودکان: به کودکان آموزش دهید که در طبیعت به مارها نزدیک نشوند و در صورت مشاهده مار، به بزرگ‌ترها اطلاع دهند
• استفاده از چکمه‌های محافظ: در مناطق مارخیز، استفاده از چکمه‌های محافظ با کفه‌های ضخیم توصیه می‌شود
• دست‌نزدن به مارهای مرده: حتی مارهای مرده ممکن است سمی باشند و به شما آسیب برسانند

اگر مار دیدیم، چه کنیم؟

• آرام بمانید: هیجان و حرکات سریع باعث می‌شود که مار احساس خطر کند و احتمال حمله آن افزایش یابد
• از مار فاصله بگیرید: به‌آرامی و بدون ایجاد سروصدا از مار فاصله بگیرید
• به دیگران هشدار دهید: اگر در گروه هستید، به سایر افراد هشدار دهید تا از آن منطقه دور شوند
• به مار حمله نکنید: به‌هیچ‌وجه سعی نکنید مار را بکشید یا به آن آسیب برسانید

در صورت گزش توسط مار، بلافاصله با اورژانس تماس بگیرید و به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کنید.

خرید کیت کمک‌های اولیه از فروشگاه اورامان شاپ

آمادگی برای هر شرایطی، نشان از هوشمندی و مسئولیت‌پذیری دارد. در سفرهای طبیعت‌گردی و مناطق روستایی، داشتن یک کیت کمک‌های اولیه مجهز، می‌تواند نجات‌بخش باشد. فروشگاه اورامان شاپ، با درک اهمیت این موضوع، طیف گسترده‌ای از کیت‌های کمک‌های اولیه را با کیفیت بالا و قیمت مناسب ارائه می‌دهد.

همراه داشتن کیت کمک‌های اولیه در برنامه‌های کوهنوردی و طبیعت‌گردی برای رسیدگی اولیه به آسیب‌هایی مانند بریدگی، خراش یا زخم‌های سطحی کاربردی است. با این حال، کیت کمک‌های اولیه جایگزین درمان مارگزیدگی نیست؛ در صورت گزش مار باید فرد را تا حد ممکن بی‌حرکت نگه داشت و بدون تأخیر برای ارزیابی و درمان پزشکی اقدام کرد.

اگر برای برنامه‌های طبیعت‌گردی به تجهیزات اولیه امدادی نیاز دارید، می‌توانید مدل‌های مختلف کیت کمک‌های اولیه اورامان شاپ را بررسی کنید و متناسب با نوع و مدت برنامه، گزینه مناسب را انتخاب کنید.

جمع‌بندی

مارگزیدگی می‌تواند یک اورژانس پزشکی جدی باشد و در صورت ورود زهر به بدن، عوارضی مانند آسیب بافتی، اختلالات انعقادی، مشکلات عصبی یا تنفسی ایجاد کند. شدت این عوارض به عواملی مانند نوع مار، مقدار زهر واردشده، محل گزش و وضعیت جسمی فرد بستگی دارد.

در صورت مارگزیدگی، مهم‌ترین کار این است که فرد را تا حد امکان آرام و بی‌حرکت نگه دارید، از مار فاصله بگیرید و بدون تأخیر برای ارزیابی پزشکی و انتقال به مرکز درمانی اقدام کنید. تصمیم درباره تزریق پادزهر نیز بر اساس علائم، وضعیت بیمار و تشخیص پزشک انجام می‌شود؛ بنابراین نباید برای درمان به روش‌های خانگی یا اقدامات غیرعلمی تکیه کرد.

برای کاهش خطر مارگزیدگی در طبیعت، استفاده از کفش و پوشش مناسب، توجه به محل قدم گذاشتن و استراحت، روشن کردن مسیر در شب و نزدیک نشدن به مارها اهمیت زیادی دارد. همراه داشتن کیت کمک‌های اولیه نیز برای رسیدگی به سایر آسیب‌های مسیر مفید است، اما جایگزین درمان تخصصی مارگزیدگی نیست.

در نهایت، در مواجهه با مارگزیدگی، سرعت عمل همراه با رفتار درست اهمیت زیادی دارد: فرد را بی‌حرکت نگه دارید، اقدامات خطرناک مانند بریدن زخم یا مکیدن سم انجام ندهید و هرچه سریع‌تر از خدمات پزشکی کمک بگیرید.

منابع: + + + +

سوالات متداول